Problem z F.I.R.E.

„Zgromadź kwotę, dzięki której do końca życia nie musisz już pracować” – tak w skrócie można określić istotę FIRE, czyli Financial Independence Retire Early. Zwolennicy idei FIRE dążą do niezależności finansowej i wczesnej emerytury. To bardzo atrakcyjna perspektywa – kto nie chciałby być rentierem? Są elementy, które mi się w niej podobają, ale z drugiej strony, jest mi ona zupełnie obca. W tym materiale opowiem, co mi się podoba w FIRE, jakie mam zastrzeżenia oraz jak wygląda moje podejście do oszczędzania.

Czym jest FIRE?

FIRE to ruch ludzi, których celem jest osiągnięcie wolności finansowej i przejście na wczesną emeryturę. Aby to osiągnąć, decydują się na ekstremalne oszczędzanie swoich pieniędzy i ich inwestowanie. Podczas, gdy wiele osób oszczędzania niezbyt wiele (na przykład 10% przychodów) i pracuje do osiągnięcia wieku 60-65 lat, FIRE-owcy dążą do oszczędzania znacznie więcej – rzędu 50-75% zarobków, aby skrócić czas oszczędzania i przejść na emeryturę w wieku 40 czy 50 lat. Gdy już się to uda, będą mogli cieszyć się wolnym czasem a także pieniędzmi, które pozwolą im z niego korzystać.

Idea FIRE ma kilka odmian. Fat FIRE zakłada, że na emeryturze będziemy wieść życie o wysokim standardzie, na przykład podróżując po świecie, co wymaga większego kapitału, a więc i zaoszczędzenia więcej pieniędzy. Lean FIRE zakłada bardziej minimalistyczne życie i niski standard życia na „emeryturze”, ale dzięki temu można oszczędzać mniej, więc jest to łatwiej osiągalne. Barista FIRE zakłada, że rzucamy tradycyjną pracę od 9 do 17, a w to miejsce łączymy pracę w niepełnym wymiarze godzin (np. na pół etatu jako barista) i korzystanie z oszczędności, aby prowadzić życie na umiarkowanym poziomie (kompromis pomiędzy lean a fat).

Co mi się podoba w FIRE?

Podejście FIRE częściowo mi się podoba. Z jego zwolennikami staję w jednym froncie przeciwko ślepemu konsumpcjonizmowi i inflacji stylu życia, która polega na tym, że wraz z większymi zarobkami, zamiast oszczędzać więcej wydajemy. Każdy wydatek warto przeliczać na liczbę godzin pracy potrzebnych do jego opłacenia. Jeżeli ktoś twierdzi, że zarabia za mało, żeby oszczędzać, polecam film „Nie mam czego inwestować – mit czy fakt?„.

Zdecydowanie warto oszczędzać, najlepiej zaczynając od zbudowania poduszki finansowej. Sam swego czasu posiadałem dość sporą poduszkę, o rozmiarze zapewniającym przetrwanie kilku lat życia. To ona dała mi odwagę, aby w pewnym momencie zrezygnować z pracy i otworzyć własną działalność, co pozwoliło mi realizować się zawodowo na własnych zasadach. Wtedy poczułem się wolny finansowy i było to możliwe dzięki poduszce.

Co mi się nie podoba w FIRE?

Pieniądze powinny pomagać wybierać takie zajęcia w życiu, które lubimy. Tak rozumiana wolność finansowa jest mi bliska. Natomiast, dążenie do tego, aby ekstremalnie zaciskać pasa i przejść na wczesną emeryturę, na przykład w wieku 40 czy 50 lat, jest mi kompletnie obce. Uważam też, że nie jest to uniwersalna filozofia życiowa „dla każdego”. Poniżej lista moich obiekcji.

Zarobki

Jeżeli masz wysokie zarobki  – gratulacje, wczesna emerytura jest w Twoim zasięgu! Jednak dla zdecydowanej większości osób jest to nierealistyczne.

Polacy zarabiają za mało, aby w młodym wieku zgromadzić kapitał pozwalający na luksus zostania rentierem. Zwolennicy FIRE często w kalkulacjach posługują się „Regułą 4%, pomagającą określić niezbędny kapitał do emerytury, która zakłada roczne wypłaty 4% przez 30 lat. Przykładowo, jeżeli dziś mamy 30 lat i wydatki 4 tys złotych miesięcznie, to zakładając że przejście na emeryturę w wieku 40 lat (i życie do 70-tki), musimy zgromadzić kapitał prawie 1,2 mln złotych w ujęciu realnym. To oznacza, że musielibyśmy oszczędzać 6 tys. zł miesięcznie (systematycznie powiększając tą kwotę o wartość inflacji). Z tego wynika, że nasze zarobki powinny oscylować w granicach 10 tys zł na rękę, czyli w przybliżeniu 15 tys zł brutto. Na marginesie, założenia do tych obliczeń, zaczerpnięte z wpisu „Pasywny dochód z ETF„, są dość optymistyczne co do zakładanej stopy zwrotu z inwestycji czy czasu trwania życia. Przy bardziej zachowawczych założeniach należałoby oszczędzać dwa razy więcej.

Tymczasem w 2024 średnia pensja wynosi 8600 zł brutto, czyli około 6200 zł netto, a mediana wynagrodzeń 6500 zł brutto, więc około 4800 zł netto. Czyli 2-3 raz za mało. Badanie „Inwestowanie oczami młodych dorosłych” pokazuje, że osoby w wieku 18-35 lat przeciętnie odkładają miesięcznie 1006 zł, ale połowa młodych dorosłych odkłada nie więcej niż 500 zł. To oznacza, że „młodzi dorośli” oszczędzają przeciętnie 12 razy za mało. I to w odniesieniu do optymistycznych założeń. Pytanie, na ile możliwe jest wielokrotne zwiększenie oszczędności, jeżeli ktoś posiada rodzinę i spłaca kredyt hipoteczny. Moja konkluzja jest taka, że wczesna emerytura jest osiągalna tylko dla garstki osób, które mają bardzo wysokie zarobki. Przekonywanie, że jest ona w zasięgu każdego, to „sprzedawanie marzeń”.

ZUS i podatki

Już dziś wiadomo, że emerytury z ZUS będą niskie. W 2043 stopa zastąpienia może wynosić 25% ostatniej pensji. To niewiele. Jednak, przechodząc na wczesną emeryturę, możemy dostać jeszcze mniej, bo warunkiem nabycia praw emerytalnych jest osiągnięcie wieku emerytalnego, a dodatkowo na jej wysokość wpływa staż pracy. Emeryturę z ZUS otrzymamy, ale dopiero po osiągnięciu praw emerytalnych. Przy małym stażu możemy dostać tyle, co kot napłakał. Nie pracując nie mamy też ubezpieczenia społecznego. Trzeba się wówczas zastanowić, jak zapewnić sobie dostęp do opieki zdrowotnej (jedną z opcji jest wykupienie dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego w ZUS).

Przechodząc na wczesną emeryturę nie ma też szans na ulgi podatkowe z IKE i IKZE. Inwestując przez rachunki emerytalne można sporo zaoszczędzić na podatkach, jednak trzeba inwestować odpowiednio długo (IKE, OIPE – do 60 r.ż., IKZE – do 65 r.ż.). Decydując się na wypłaty z IKE przed 60-tką lub z IKZE przed 65-tką, z ulg podatkowych skorzystać nie możesz, bo nie będziesz spełniać kryterium wieku. Wypłaty z tych rachunków warto odroczyć do osiągnięcia odpowiedniego wieku. Do tego czasu, chcąc optymalizować podatki, lepiej posiłkować się środkami z rachunku „zwykłęgo” (opodatkowanego) i mieć nadzieję że pieniądze na nim zgromadzone pozwolą dotrwać do wieku 60/65 lat.

Kalkulacje, które pokazałem dowodzą, że wczesna emerytura jest poza zasięgiem większości osób. To, co może się udać, to jedynie przyspieszenie emerytury o kilka lat. Przechodząc na nią w wieku 60 lat, możemy cieszyć się ulgami podatkowymi na koncie IKE (lub OIPE). Jednak nie nazwałbym tego „wczesną emeryturą”.

Zdarzenia nieprzewidziane

Co, jeżeli uda Ci się przejść na wczesną emeryturę, lecz dojdzie do zdarzeń, których nie przewidziałeś? Wyobraź sobie, że zgromadziłeś kapitał, rzucasz pracę i przechodzisz na wczesną emeryturę. Minęło kilka lat i okazuje się że Ciebie lub Twoich bliskich dotknęła choroba lub inne zdarzenie losowe, które wymaga dużego kapitału. I zgromadzone oszczędności już nie są wystarczające, a Ty jesteś od kilku lat poza rynkiem pracy. Wracając do życia zawodowego najpewniej będziesz musiał zaakceptować gorszą pracę niż ta, którą miałeś, gdy rzucałeś etat.

Na marginesie, znam osoby które swoje oszczędności ulokowały w nieruchomościach, rzuciły pracę i żyją z wynajmu. Pomijam fakt, że zarządzanie kilkoma nieruchomościami wymaga pewnego wysiłku i w praktyce jest pracą przynajmniej na część etatu, a może i na cały. Ale wyobraź sobie, że nawiedza nas jakaś kolejna pandemia, tylko dłuższa, albo wojna na Ukrainie rozlewa się na Polskę. Najemcy pewnie się ulotnią, ceny nieruchomości spadną i cały misterny plan na bycie rentierem idzie w łeb. To przy okazji pokazuje, jak ważna jest dywersyfikacja, w czym mogą być przydatne ETF-y. Jeżeli jeszcze ich nie znasz, polecam cykl edukacyjny „Jak zacząć inwestować w ETF„.

Podejmowanie ryzyka

Szkoda byłoby przejść na emeryturę już w wieku na przykład 40 lat. W tym wieku, z jednej strony masz już doświadczenie, a nadal jesteś młody. To prawdopodobnie najlepszy czas na podjęcie jakiegoś ryzyka zawodowego. To idealny czas, aby zawalczyć o pracę na własnych zasadach, którą się lubi lub podążyć za swoimi zawodowymi marzeniami, otwierając własny biznes.

Gdy przykładowo ja decydowałem się na własną działalność, byłem właśnie przed 40-tką. W poprzedniej pracy, w korporacji, czułem się wypalony i nie widziałem dla siebie miejsca, które by mnie pociągało. Czułem, że to właściwy (i być może ostatni) moment, aby spróbować swoich sił z własnym biznesem, bo potem może mi się już nie chcieć. Początki były bardzo trudne, ale ostatecznie jestem szczęśliwy, że się zdecydowałem. Aktualnie mogę dużo lepiej wykorzystywać swoje mocne strony i realizować się w projektach, w których czuję się spełniony.

Ludzie na łożu śmierci raczej nie żałują tego, co zrobili, lecz że czegoś nie spróbowali, że nie podjęli ryzyka. A czasu nie da się cofnąć. Aby Wam lepiej uzmysłowić, jak jest on cenny, pomyślcie przez chwilę o Warrennie Buffecie, czyli jednym z najbogatszych ludzi na świecie, który aktualnie ma 94 lata. Życzę mu jak najdłuższego życia, ale obiektywnie jest on u jego schyłku. Czy bylibyście skłonni „zamienić się” się z nim? Mieć majątek, jaki ma on, ale też być w wieku, w którym on jest?

Cele życiowe

Osoby marzące o wczesnej emeryturze to siłą rzeczy osoby młode, przeważnie będące na początku drogi zawodowej. Pierwsze prace często są niezbyt interesujące i ich wykonywanie może nie być przyjemne. Sam to przerabiałem – moja pierwsza praca była w „call centre”, gdzie co prawda nauczyłem się kilku wartościowych rzeczy w obszarze sprzedaży, ale zdecydowanie nie była to praca marzeń, w której ja ani chyba ktokolwiek inny chciałby zostać na dłużej.

Ale jeżeli Twoja praca Ci się nie podoba, nie musisz wypruwać sobie żył, aby zaoszczędzić „rentierski” kapitał. Może po prostu zmień ją na inną lub otwórz własny biznes, który pozwoli Ci realizować się zawodowo na własnych zasadach. Do tego często wystarczy jedynie solidna poduszka finansowa.

Warto zadawać sobie pytania o cele życiowe, zwłaszcza przy wchodzeniu w dorosłość i życie zawodowe. Zamiast za wszelką cenę dążyć do szybkiego przejścia na emeryturę, kosztem wielu wyrzeczeń, lepiej skupić się na znalezieniu odpowiedzi na pytanie, jaka praca lub inne aktywności będą nam dawały poczucie spełnienia. I zainwestować w tym kierunku swój czas i pieniądze. Osobom poszukującym życiowych celów gorąco polecam książkę „7 nawyków skutecznego działania” Stevena Coveya.

Co robić na wczesnej emeryturze?

Wiele osób marzy o przejściu na wczesną emeryturę i oddawaniu się podróżom, uprawianiu sportu, czytaniu książek itd. Odpoczynek w życiu jest bardzo ważny, ale czy może stanowić główną treść życia? Nie twierdzę, że tylko praca może nadawać życiu sens. Ale warto to dobrze przemyśleć. Wiele osób, którym udało się osiągnąć wolność finansową wraca na rynek pracy, bo brakowało im…celu w życiu. Bez niego życie może być nudne lub można nawet wpaść w depresję. O tym, że w życiu warto mieć cel, mówił między innymi Morgan Housel, z którym przeprowadziłem rozmowę na konferencji Pasywna Rewolucja i gorąco Wam ją polecam.

Wiele osób mówi, że ich celem jest przede wszystkim zdobycie kapitału pozwalającego na przejście w młodym wieku na emeryturę, ale niekoniecznie rzucą pracę po jego zgromadzeniu. Tego nie jestem w stanie już kompletnie zrozumieć. Jeśli miałbym wieść ekstremalnie oszczędne życie, decydując się na liczne wyrzeczenia, a mimo to nie przejść na emeryturę w młodym wieku, to byłoby mi bardzo żal straconych szans na wartościowe doświadczenia w czasie tych wszystkich lat. A czasu cofnąć się nie da.

Zmiana nawyków

Czy po przejściu na wczesną emeryturę na pewno będziesz w stanie cieszyć się pieniędzmi? Jeśli przez cały czas akumulacji majątku będziesz sobie wszystkiego odmawiać, to czy po tych wszystkich latach będziesz w stanie tak po prostu zacząć je wydawać i korzystać z życia? To może wcale nie być łatwe. Budowany latami nawyk odmawiania sobie wszystkiego może być trudno zmienić.

Umiejętność wydawania pieniędzy i dzielenia się nimi trzeba ćwiczyć systematycznie. Jak sprawdzić, czy nie zatraciłeś tej umiejętności i czy pieniądze nie stały się twoim „bogiem”? Proponuję zadać sobie pytanie, czy byłbyś w stanie dziś przeznaczać na przykład 10% swoich zarobków na cele dobroczynne?

Poza tym na pewne rzeczy jest określony czas. Przykładowo, nie da się odłożyć na później spędzania czasu ze swoimi małymi dziećmi. Aby mieć poczucie spełnienia w życiu, należy przeżywać określone doświadczenia w odpowiednim wieku. Bardzo dobrze tłumaczy to książka „Śmierć z zerem na koncie„. Filozofia życia i oszczędzania w niej opisana jest mi zdecydowanie bliższa niż FIRE.

Samotność

Czy będziesz miał z kim dzielić się swoją wolnością finansową w czasie wczesnej emerytury? Jeżeli nawet uda Ci się zrealizować plan wczesno-emerytalny, czy faktycznie będziesz miał z kim cieszyć się swoją wolnością? Kiedy Ty będziesz chciał realizować swoje marzenia, na przykład jeździć po świecie, Twoi znajomi pewnie będą w tym czasie w pracy.

Inna rzecz, jeżeli masz małe lub dorastające dzieci, które chodzą do szkoły, możliwości na przykład podróżowania są ograniczone. Bo one są pod Twoją opieką. Będąc na wczesnej emeryturze możesz poświęcać im więcej czasu, bo nie siedzisz już w biurze. Ale one przez sporą część dnia są w szkole, a popołudniami być może uczęszczają na jakieś zajęcia dodatkowe. Rezygnując z pracy, znajdziesz czas na dzieci, ale większości czasu i tak nie będziesz w stanie im poświęcić, bo one mają swój rozkład dnia.

Barista-Fire

Jedną z odmian FIRE jest „Barista”, która zakłada zamianę etatu na pracę w niepełnym wymiarze godzin, na przykład na pół etatu choćby jako barista w kawiarni, aby zyskać więcej czasu wolnego i częściowe życie z oszczędności. To ciekawa koncepcja, Podzielam założenie FIRE-owców, że z czasem możemy chcieć pracować mniej. Jednak w praktyce wariant Barista-Fire może być trudny w realizacji. Jeżeli Twój pracodawca akurat dopuszcza pracę na część etatu, warto skorzystać. Jednak najczęściej nie ma takiej opcji. Mało jest prac, które można wykonywać w niepełnym wymiarze i -w moim odczuciu- są to najczęściej niezbyt pasjonujące zajęcia. Wykonywanie ich do końca życia może okazać się udręką, zwłaszcza jeżeli wcześniej wykonywaliśmy pracę bardziej satysfakcjonującą.

Aby pracować tyle i jak chcesz możesz na przykład prowadzić własną działalność i zlecać nieciekawą część pracy na zewnętrz. Przy czym nie łączyłbym tego z przejściem na wczesną emeryturę. Warto to robić jak najwcześniej, aby zwiększać swoje zadowolenie z pracy, skupiając się na tym, co lubimy i gdzie są nasze mocne strony.

Podsumowanie

Koncepcja FIRE zakłada dążenie do wczesnej emerytury i na pierwszy rzut oka to kusząca wizja. Jednak w praktyce jest ona w zasięgu jedynie garstki najlepiej zarabiających osób. Samo określenie wielkości wymaganego kapitału jest obarczone dużym ryzykiem błędu. Dużo zależy od zakładanego przez nas czasu trwania życia oraz inwestycyjnego „szczęścia i pecha”. Życie może też przynosić zdarzenia nieprzewidziane, przez które zebrany kapitał może okazać się niewystarczający. Przechodząc na wczesną emeryturę możemy stracić świadczenia emerytalne z ZUS i nie możemy skorzystać z ulg podatkowych dostępnych w ramach IKE i IKZE, które są uwarunkowane osiągnięciem 60. lub 65. roku życia.

Jeżeli naszą motywacją dążenia do wczesnej emerytury jest niesatysfakcjonująca praca, zamiast wypruwać sobie żyły ekstremalnie oszczędzając, lepiej zmienić ją na inną lub otworzyć własny biznes, realizując się zawodowo na własnych zasadach. 40-tka to często idealny czas na podjęcia ryzyka na polu zawodowym, bo mamy już doświadczenie a jesteśmy jeszcze młodzi, więc „jeszcze nam się chce”. Uważam, że warto je podejmować, starając się zawalczyć o pracę, która da nam poczucie spełnienia. Warto zadawać sobie pytania o nasze cele życiowe, co pomoże nam określić, jakie aktywności dadzą nam to poczucie dadzą. W tym celu gorąco polecam książkę „„7 nawyków skutecznego działania” Stevena Coveya. Dla osób wierzących cennym uzupełnieniem może być „Reguła życia” Ryszarda Kołodzieja.

Po latach odmawiania sobie wszystkiego cieszenie się pieniędzmi na „wczesnej emeryturze” może okazać się trudne. Nawyk wydawania czy dzielenia się pieniędzmi z innymi warto ćwiczyć systematycznie. Zwłaszcza, że na pewne rzeczy w życiu jest określony czas i nie da się go cofnąć. Pytanie też, czy będziesz miał z kim dzielić się swoją wolnością finansową. Według mnie lepiej systematycznie inwestować w doświadczenia, mimo że oddala nas to w czasie od „wczesnej emerytury”. Gorąco polecam książkę „Śmierć z zerem na koncie”, która pokazuje, że warto w życiu przeznaczać pieniądze na doświadczenia oraz podejmować ryzyko, aby potem nie żałować straconych szans. Filozofia w niej przestawiona jest mi zdecydowanie bliższa.